تا همین چند وقت پیش وقتی حرف از اینترنت ایران میشد، معمولاً یک سؤال داشتیم:
**اینترنت وصله یا قطعه؟**
اگر وصل بود، خوشحال بودیم. اگر قطع بود، دنبال VPN میگشتیم. اگر VPN هم وصل نمیشد، چند ساعت بعد دوباره امتحان میکردیم.
ولی به نظرم اتفاقی که این مدت افتاده، کمی متفاوتتر از این حرفهاست.
مسئله دیگه فقط «قطعی اینترنت» نیست.
مسئله اینه که **اصلاً معلوم نیست اینترنتی که من و شما بهش دسترسی داریم، همون اینترنتی باشه که یک نفر دیگه در چند کیلومتری ما داره.**
اینترنت برای همه یکسان نیست
یکی از چیزهایی که بعد از خاموشیهای گسترده اینترنت بیشتر به چشم اومد، این بود که اینترنت میتونه فقط یک کلید روشن/خاموش نداشته باشه.
میشه اینترنت رو لایهلایه کرد.
مثلاً یک عده به اینترنت داخلی دسترسی داشته باشن، یک عده به سرویسهای خاص خارجی، بعضی سازمانها دسترسی بیشتری داشته باشن و برای بقیه، اینترنت جهانی یا خیلی محدود باشه یا عملاً قابل استفاده نباشه.
یعنی ممکنه اینترنت برای یک نفر «وصله»، برای یکی دیگه هم «وصله»، ولی این دو نفر عملاً دو اینترنت متفاوت داشته باشن.
و این قسمت ماجرا از خود قطعی اینترنت برای من جالبتره.
چون وقتی اینترنت قطع میشه، حداقل تکلیف مشخصه.
**قطع شده.**
ولی وقتی اینترنت ظاهراً وصله و فقط بعضی چیزها کار نمیکنن، تشخیص اینکه مشکل دقیقاً کجاست، خیلی سختتر میشه.
---
برای کاربر معمولی شاید خیلی محسوس نباشه
فرض کن وارد گوگل میشی و سرچ میکنی و نتیجه میگیری.
YouTube هم شاید باز بشه.
تلگرام هم somehow وصل بشه.
با خودت میگی:
> خب اینترنت که هست!
ولی بعد میری GitHub، یک repository رو clone کنی، timeout میخوری.
میری npm package نصب کنی، دانلود نمیشه.
Docker image میخوای pull کنی، connection reset میگیری.
میخوای deploy کنی، CI/CD به یک سرویس خارجی دسترسی نداره.
یک API خارجی رو صدا میزنی، نصف درخواستها timeout میشن.
Cloudflare درست کار نمیکنه.
یک سرویس AI باز نمیشه.
و در نهایت نمیدونی مشکل از اینترنتته، DNS ـه، فیلترینگه، CDN ـه، route ـه، IP ـه، SNI ـه یا اصلاً سرویس مقصد.
برای کسی که فقط میخواد اینستاگرامش رو چک کنه، شاید این اتفاق چندان مهم نباشه.
ولی برای کسی که با اینترنت **کار میکنه**، داستان کاملاً فرق داره.
---
اینترنت برای یک برنامهنویس، فقط مرورگر نیست
برای من و احتمالاً خیلی از برنامهنویسهای ایرانی، اینترنت در واقع بخشی از محیط کاریه.
من برای یک پروژه ساده ممکنه در طول روز به دهها سرویس مختلف وصل بشم:
GitHub
npm
Docker Hub
Cloudflare
AWS
Vercel
Sentry
OpenAI
Anthropic
و کلی سرویس دیگه.
هیچکدوم هم الزاماً جزو «سایتهایی که میریم» حساب نمیشن.
اینها بخشی از **زنجیره تولید نرمافزار** هستن.
وقتی یکی از این زنجیرهها قطع بشه، ممکنه حتی نتونی یک پروژهای که دیروز بدون مشکل build میشده رو امروز build کنی.
مثلاً:
```text
git clone
↓
npm install
↓
Docker build
↓
CI/CD
↓
Deploy
↓
Monitoring
```
کافیه فقط یکی از این مراحل به یک سرویس خارجی وابسته باشه که دسترسی بهش مختل بشه.
و ناگهان کل workflow میخوابه.
---
بدتر از قطعی، غیرقابلپیشبینی بودنشه
به نظرم یکی از بدترین قسمتهای وضعیت فعلی همین غیرقابلپیشبینی بودنه.
اگر اینترنت از ساعت ۱۲ تا ۶ قطع باشه، حداقل میتونی برایش برنامهریزی کنی.
اما وقتی نمیدونی:
* GitHub الان باز میشه یا نه
* npm امشب کار میکنه یا نه
* VPN فردا وصل میشه یا نه
* فلان IP فردا فیلتر میشه یا نه
* Cloudflare از این ISP قابل دسترسی هست یا نه
* سرویس خارجی timeout میده یا نه
دیگه نمیتونی روی اینترنت به عنوان یک زیرساخت پایدار حساب کنی.
و این برای کسبوکار خیلی خطرناکه.
چون کسبوکار با «شاید» کار نمیکنه.
---
اینترنت چندلایه یعنی چه؟
به زبان ساده، تصور کن اینترنت یک ساختمان باشه.
قبلاً همه از یک در وارد میشدن.
حالا ممکنه برای هرکس یک کارت دسترسی متفاوت وجود داشته باشه.
یکی فقط اجازه ورود به طبقه اول رو داره.
یکی تا طبقه پنجم میره.
یکی کارت VIP داره و تقریباً همهجا میتونه بره.
در ظاهر همه داخل یک ساختمان هستن.
ولی تجربهشون از ساختمان کاملاً متفاوته.
این تقریباً همون چیزییه که وقتی درباره **اینترنت طبقاتی یا اینترنت چندسطحی** حرف میزنیم، منظورمونه.
و نکته مهم اینه که این موضوع لزوماً با یک «قطع کامل اینترنت» اتفاق نمیافته.
اتفاقاً ممکنه اینترنت کاملاً روشن باشه.
فقط **سطح دسترسی افراد متفاوت باشه.**
---
چرا این مدل برای حاکمیت جذابه؟
از نگاه یک سیستم کنترلگر، قطع کامل اینترنت هزینه زیادی داره.
بانکها مشکل پیدا میکنن.
سازمانها مشکل پیدا میکنن.
کسبوکارها میخوابن.
خدمات عمومی مختل میشن.
و حتی خود دستگاههای دولتی هم ممکنه آسیب ببینن.
اما اگر به جای قطع کامل، دسترسی رو تفکیک کنی، میتونی بگی:
> اینترنت قطع نیست.
و از نظر فنی هم شاید واقعاً قطع نباشه.
فقط بعضی مسیرها، سرویسها یا کاربران دسترسی متفاوتی دارن.
از دید کنترل و مدیریت شبکه، این مدل انعطاف خیلی بیشتری داره.
---
ولی هزینهاش را چه کسی میدهد؟
مشکل اینجاست که اینترنت دیگر یک زیرساخت عمومی قابل پیشبینی نیست.
فرض کن دو نفر دقیقاً یک شغل دارن.
هر دو برنامهنویسن.
هر دو از یک شهر کار میکنن.
اما یکی میتونه GitHub و سرویسهای Cloud رو بدون دردسر استفاده کنه و دیگری نه.
این اختلاف مستقیماً روی **درآمد** اثر میگذاره.
بعد کمکم چیزی که قرار بود یک مشکل فنی باشه، تبدیل میشه به یک مشکل اقتصادی.
کسی که دسترسی بهتر داره، کار بیشتری میتونه انجام بده.
کسی که دسترسی محدودتری داره، زمان بیشتری برای دور زدن محدودیتها صرف میکنه.
و در نهایت بخشی از انرژی یک نیروی متخصص به جای حل مسئله واقعی، صرف این میشه که:
> «چرا این لعنتی وصل نمیشه؟»
---
ما سالهاست داریم با اینترنتی کار میکنیم که باید دورش بزنیم
شاید عجیب باشه ولی برای خیلی از ما این وضعیت دیگه عادی شده.
DNS عوض میکنیم.
VPN عوض میکنیم.
Proxy میسازیم.
Tunnel راه میاندازیم.
سرور خارج میگیریم.
Mirror درست میکنیم.
Dependencyها رو cache میکنیم.
Docker imageها رو روی registry شخصی نگه میداریم.
حتی گاهی برای اینکه یک package چند مگابایتی نصب کنیم، باید بیشتر از خود توسعه نرمافزار وقت بذاریم.
و بدتر اینکه بعد از مدتی به این وضعیت عادت میکنیم.
انگار بخشی از شغلمونه.
در حالی که نیست.
**ما نباید برای استفاده از اینترنت به عنوان یک ابزار کاری، متخصص دور زدن محدودیت شبکه باشیم.**
---
شاید مهمترین تغییر همین عادی شدن باشد
به نظرم خطرناکترین قسمت داستان حتی فیلترینگ یا قطعی اینترنت نیست.
**عادی شدنشه.**
اینکه دیگر وقتی یک سرویس خارجی باز نمیشود، اولین واکنشمان این نباشد که:
> چرا؟
بلکه بگوییم:
> خب، VPN شماره سه رو امتحان کنیم.
یا وقتی یک پروژه deploy نمیشود، به جای اینکه دنبال bug بگردیم، اول بررسی کنیم:
> اینترنت امروز کدوم مسیر رو بسته؟
این یعنی یک مشکل زیرساختی تبدیل شده به بخشی از workflow روزانه ما.
و این اتفاق کوچیکی نیست.
---
آینده اینترنت ایران احتمالاً فقط «وصل یا قطع» نیست
به نظرم اگر بخواهیم وضعیت اینترنت ایران را در سالهای آینده بفهمیم، دیگر نباید فقط یک سؤال بپرسیم:
**«اینترنت قطع شده؟»**
سؤالهای مهمتر اینها هستن:
**چه کسی به اینترنت جهانی دسترسی دارد؟**
**به چه سرویسهایی دسترسی دارد؟**
**با چه سرعتی؟**
**از چه مسیری؟**
**برای چه کاری؟**
**و آیا این دسترسی برای همه یکسان است؟**
چون ممکنه روزی برسیم به جایی که جواب سؤال اول «نه» باشه؛
اینترنت قطع نیست.
همه هم اینترنت دارن.
اما اینترنتی که هرکس میبینه، با اینترنت نفر کناریش فرق داره.
و به نظرم این از یک خاموشی ساده، مسئله خیلی بزرگتریه.
**چون خاموشی را میشود دید؛
اما اینترنتِ متفاوت را نه.**